Makine Haber

Gıda işleme makinelerinde emniyet

Ana hatlarıyla 2006/42/AT Makine Direktifi, temel sağlık ve emniyet gerekliliklerini düzenlemekte; makinenin ne olduğunu, teknik dosya içeriklerini, uygulanacak dokümantasyon prosedürlerini, CE markalamayı, uygunluk beyanını ve onaylı kuruluş gerekliliklerini tanımlamaktadır.

Gıda işleme makinelerinde emniyet

Ezgi ÖZKAN KONAKLI, CMSE©, CECE
Machinery Safety Consultant

2006/42/AT Makine Direktifi, saha ve makinelerin emniyeti ile ilgili yasal çerçeveyi içermektedir. Makine direktifi, Avrupa makine emniyet gerekliliklerinin standartlaştırılması ile ilgili olup; kanun niteliğindedir ve Avrupa Birliği üyelerinin (ve aday ülkelerin) ilgili yerel kanunlarına eklenmiştir. Ana hatlarıyla makine direktifi, temel sağlık ve emniyet gerekliliklerini düzenlemekte; makinenin ne olduğunu, teknik dosya içeriklerini, uygulanacak dokümantasyon prosedürlerini, CE markalamayı, uygunluk beyanını (declarations of conformity) ve onaylı kuruluş gerekliliklerini tanımlamaktadır.
Direktif içeriği değerlendirildiğinde, makinelerin hangi Avrupa standartlarının kapsamına girdiğinin belirlenmesi en kritik aşamadır. Bu açıdan gıda prosesi makineleri ele alındığında; ilgili makine imal edilirken veya revizyon ihtiyacı doğduğunda, makineye ilişkin C tipi Avrupa standardı referans alınmalıdır. Bu standartlar, gıda prosesi makinelerinin emniyet gerekliliklerini tanımlayan C tipi Avrupa standartlarıdır. Söz konusu standartlar sadece ilgili makineye ilişkin spesifik konuları içermektedir.

1. Gıda işleme makineleri emniyet standartları:
Gıda işleme ile ilgili bir makine tasarlarken veya mevcut bir hatta risk değerlendirmesi sonucu emniyet revizyonu yaparken; genel emniyet standartlarının yanı sıra, ilgili makineye özgü spesifik emniyet gerekliliklerini içeren C tipi Avrupa standardına uygun tasarım yapmak ve uygulamak gerekmektedir. Bahsi geçen genel emniyet standartları; A tipi standart olan EN ISO 12100 Risk Değerlendirmesi standardı ve birçok B tipi Avrupa standardıdır (örneğin; EN ISO 13849-1:2008 Kumanda Sisteminin Emniyetle İlgili Kısımları, EN 4413 Hidrolikte Emniyet, EN 4414 Pnömatikte Emniyet, EN 60204-1:2006 Elektriksel Emniyet vb.)
Gıda işleme makinelerine ilişkin C tipi Avrupa standartlarının bir kısmı aşağıdadır:
⦁ EN 453:2014-Gıda işleme makineleri-Hamur yoğurucular-Güvenlik ve hijyen kuralları
⦁ EN 454:2014-Gıda işleme makineleri-Döner gezici karıştırıcılar-Güvenlik ve hijyen özellikleri
⦁ EN 1673:2000+A1:2009-Gıda işleme makineleri-Döner raflı fırınlar-Güvenlik ve hijyen kuralları
⦁ EN 1674:2015-Gıda işleme makineleri-Hamur ve pasta işleme makineleri-Güvenlik ve hijyen kuralları
⦁ EN 1678:1998+A1:2010-Gıda işleme makineleri-Sebze doğrama makineleri-Güvenlik ve hijyen özellikleri
⦁ EN 12041:2014-Gıda işleme makineleri-Kalıplar-Güvenlik ve hijyen şartları
⦁ EN 12042:2014-Gıda işleme makineleri-Otomatik bölücüler-Güvenlik ve hijyen şartları
⦁ EN 12267:2003+A1:2010-Gıda işleme makineleri-Daire testere makineleri-Güvenlik ve hijyenle ilgili özellikler
⦁ EN 12331:2003+A2:2010-Gıda işleme makineleri-Kıyma makineleri-Güvenlik ve hijyen şartları
⦁ EN 12463:2004+A1:2011-Gıda işleme makineleri-Dolum makineleri ve yardımcı makineler-Güvenlik ve hijyen gereksinimleri
⦁ EN 12852:2001+A1:2010-Gıda işleme makineleri-Gıda işlemcileri ve karıştırıcılar-Güvenlik ve hijyen gereksinimleri
⦁ EN 13208:2003+A1:2010-Gıda işleme makineleri-Sebze soyucular- Güvenlik ve hijyen kuralları
⦁ EN 13390:2002+A1:2009-Gıda işleme makineleri-Turta ve tart makineleri-Güvenlik ve hijyen kuralları
⦁ EN 13534:2006+A1:2010-Gıda işleme makineleri-Salamura enjeksiyon makineleri- Güvenlik ve hijyen özellikleri
⦁ EN 13870:2015-Gıda işleme makineleri-Porsiyon kesme makineleri-Güvenlik ve hijyen gereksinimleri
⦁ EN 14958:2006+A1:2009-Gıda işleme makineleri-Un ve irmik öğütme ve işleme makineleri-Güvenlik ve hijyen gereksinimleri
⦁ EN 15774:2010-Gıda işleme makineleri-Taze ve doldurulmuş makarna işlemek için makineler (tagliatelle, cannelloni, mantı, tortellini, orecchiette ve gnocchi)-Güvenlik ve hijyen gereksinimleri
Yukarıda belirtilen listeden de görüleceği üzere, gıda endüstrisinde yer alan birçok makine tipine ve uygulamasına özel emniyet gereklilikleri, standartlaştırılarak tasarımcı ve son kullanıcılara kılavuz niteliğinde yayınlanmıştır. Makinenin 2006/42/AT Makine Direktifi kapsamında emniyet gerekliliklerini karşıladığının ispat edilebilmesi için, ilgili tüm Avrupa standartlarına uygun olması ve bunun belgelenmiş olması gerekmektedir.
Gıda işleme makinelerine ilişkin C tipi Avrupa emniyet standartlarının içerdiği temel konu ve gereklilikler aşağıda ana hatları ile belirtilmeye çalışılmıştır.

1.1. Genel:
Söz konusu standartlar, tüm diğer C tipi standartlarda olduğu gibi; A tipi standart olan EN ISO 12100 Risk Değerlendirmesi standardı ve birçok B tipi standart (örneğin; EN ISO 13849-1:2015-Kumanda Sisteminin Emniyetle İlgili Kısımları, EN 4413-Hidrolikte Emniyet, EN 4414-Pnömatikte Emniyet, EN 60204-1:2006-Elektriksel Emniyet vb.) baz alınarak hazırlanmıştır ve bu standartlara birçok yönlendirme içermektedirler.

1.2. Önemli tehlikelerin listesi:
Gıda işleme makineleri emniyet standartlarında, makinelerin tüm bölgelerinde/parçalarında oluşabilecek tehlikeler listelenmiştir. Kesilme, ezilme, kırılma, düşme, çarpma, sıkışma, yanma ve patlama gibi durumlarla sonuçlanabilecek tüm tehlikeler belirtilmiştir. Dolayısıyla, tasarım aşamasında bu noktaları mutlaka göz önünde bulundurmak ve tüm tehlikeleri ortadan kaldırmaya yönelik çalışma yapmak gerekmektedir.
Makinenin tehlikeli bölgelerinde, tehlikeli durumlar neticesinde oluşacak risklerin yaşanabileceği makine operasyonları ise şöyle sıralanmıştır:
⦁ Makinenin normal operasyonları
⦁ Temizlik gibi rutin olmayan çalışmalar
⦁ Makinede yapılan ayar, proses değişimi, hata bulma ve bakım vb. operasyonlar
Tehlikeler analiz edilirken, makinelerin barındırdığı yardımcı ekipmanlar kaynaklı riskler de göz önünde bulundurulmalıdır (Örneğin; besleme veya çıkış konveyörü kaynaklı sıkışma riski gibi).

1.3. Emniyet gereksinimleri ve/veya koruyucu önlemler:
Gıda işleme makinelerinde kapamalar ile ilgili gereklilikler, koruyucu yapıların emniyet mesafeleri, interloklu kapamalar, ışık perdelerinin özellikleri, hidrolik ve pnömatik yapıların nasıl olması gerektiği gibi genel konularda kullanılacak standartların neler olduğu, genel güvenlik gereksinimleri başlığı altında belirtilmektedir.
Söz konusu makinelerde, normal operasyonun haricindeki çalışmalarda da emniyet ekipmanları aktif olmalıdır. Emniyet ekipmanlarının aktif olmadığı manuel çalışma durumlarında kilitlemeli bir mod, seçim anahtarı üzerinden manuel mod aktif edilmeli ve mod seçim fonksiyonu emniyet kontrol sistemi üzerinden ilgili koruyucuların sahip olması gereken PL seviyesinde olacak şekilde kumanda edilmelidir. Manuel çalışmada, yalnızca 3 konumlu kumanda cihazına basılı iken, ilgili modda çalışma gerçekleştirilebilmelidir. Bu emniyet fonksiyonlarının performans seviyeleri EN ISO 13849-1:2015 standardına uygun olmadır.


Emniyetli manuel modda çalışma örnek görsel.

1.4. Acil durdurma fonksiyonu:
Acil durdurma fonksiyonu operatör tarafından aktive edildiğinde, makinede Stop Kategori 0 veya Stop Kategori 1 seviyesinde duruş (EN 60204-1:2006, 9.2.2) sağlanmalıdır.
Stop Kategorisi 0: EN 60204-1 Makinelerin Elektrik Teçhizatı standardı madde 9.2.2 ‘Durdurma fonksiyonları’ başlığı altında belirtilen ve ‘Stop Kategori 0’ olarak isimlendirilen fonksiyonda, makine harekete geçiricilerinin gücünün ani olarak kaldırılması ile durdurma işleminden bahsedilmektedir. İlgili durdurma fonksiyonunda, makine hareketli aksamlarının enerji kesintisiyle hızlı bir şekilde duruşa geçeceği ve tekrar hareket etmeyeceği öngörülmektedir.
Stop Kategorisi 1: EN 60204-1 Makinelerin Elektrik Teçhizatı standardı madde 9.2.2 ‘Durdurma fonksiyonları’ başlığı altında belirtilen ve ‘Stop Kategori 1’ olarak isimlendirilen fonksiyonda, makine harekete geçiricilerinin gücü ile kontrol edilen durdurma ve durma elde edildikten sonra gücün kesilmesi işleminden bahsedilmektedir. Duruş emrinin yayınlanmasıyla, makine harekete geçiricilerin enerjisinin direkt olarak enerjisinin kesilmesi ilave risk oluşturabileceğinden, duruşun sağlanmasının ardından gücün kesilmesinin daha uygun olacağı öngörülmüştür.
Acil stop butonuna basıldığında, tüm tehlikeli makine hareketleri durmalı ve valflere giden tüm enerjiler kesilmelidir.
Diğer emniyet fonksiyonu ihlallerinde ise (kapı emniyet siviçleri, alan tarayıcı, mod selektor, emniyetli pozisyon izleme, kilit pimi izleme, hız izleme vb.), ilgili bölgeye ve ilgili bölgeden erişim sağlanabilecek tüm hareketlere elektrik, pnömatik ve hidrolik gücü kesme uygulanmalıdır.

2. Sonuç:
Unutulmamalıdır ki; çalışanların emniyetini en üst seviyeye çıkarabilmek için, makine emniyeti sürecinin hem tasarım aşamasında, hem de üretim ve revizyon aşamasında doğru uygulanması gerekmektedir. Dolayısıyla, hem makine imalatçılarının, hem de son kullanıcıların bu süreci uzman bakış açısı ile değerlendirebilmesi ve uygulaması şarttır. Gıda işleme makinelerinin makine direktifi kapsamında emniyetli hale getirilebilmesi için, makinenin yukarıda genel hatları ile açıklanmış olan tüm ilgili Avrupa standartlarına uygunluğu sağlanmalıdır.
Emniyet bilincinin her kademede oluşturulması ve teknik açıdan yeterli bilgi birikimine sahip çalışanların yetiştirilmesinin yanı sıra, bu konuda uzmanlaşmış kuruluşlardan hizmet alınması sayesinde sıfır kaza hedefine ulaşmak hiç de zor olmayacaktır.
‘Pilz=Emniyet’ sloganı ile yürüdüğümüz bu yolda, makine emniyeti konusunda uzman kadromuz ve bilgi birikimimiz ile her zaman yanınızda olacağımızı bilmenizi isteriz.

Kaynakça:
⦁ EN ISO 13850:2015 Makinelerde emniyet-Acil durumlarda durdurma teçhizatı-Tasarım prensipleri.
⦁ EN ISO 13849-1:2015 Makinelerde emniyet-Kumanda sistemlerinin emniyetle ilgili kısımları-Bölüm 1: Tasarım için genel prensipler.
⦁ EN 60204-1:2006 Makinelerde emniyet-Makinelerin elektrik teçhizatı-Bölüm 1: Genel kurallar.
⦁ ‘The safety Compendium’, Pilz GmbH, 2017.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZ